Pîvana herî giring a têkoşîna siyasî ya civakan, rast naskirina dîrok û modelên rêveberiyê yên cîhanê ye. Sîyaseta kurd ku bi dehan sal in li dijî mentalîteya yekparêz û navendîparêz têkoşîneke dijwar meşand, divê di pêşniyazên xwe yên çareserîyê de gelekî hişyar bin. Di şîroveyên dawî de, Endamê Desteya Navendî ya Rêveberiyên Xwecîhî yê DEM Partiyê Mustafa Avci, derbarê xurtkirina rêveberiyên xwecîhî de got ku “mirov dikare modela Fransayê ji bo Bakurê Kurdistanê bikar bîne”. Avci van gotinên xwe di hevpeyvîna xwe ya di Ajansa Welat de kir. Lê heke mirov modela Fransayê hinekî din binirxîne û li rastiya wê ya dîrokî binêre, wê eşkere bibe ku ev pêşniyaz ne tenê kêm e, di heman demê de xefikeke pênasîn û teoriyê ye li hember daxwazên kurdan.
Jakobenîzm û Şoreşa Fransayê
Modela dewletê ya Fransayê, ji Şoreşa Fransayê (1789) û vir ve li ser bingeha “yekparçeyîya dewletê”, îdealên jakoben û navendîparêziyeke tund hatiye avakirin. Şoreşa Fransayê hebûna etnîkî û zimanî tune hesiband û têgeha “neteweya yekparçe” li ser hemû alîyên welêt ferz kir. Di vê pergalê de ti tiştê ku jê re “xweserîya siyasî” yan jî “federasyon” bê gotin tune ye. Herêma ku tê de Rêveberiyên Xwecîhî (Régions û Départements) hene, tenê xwedî erka cîbicîkirina biryarên navendî û xizmetên îdarî ne. Yanî, ev herêm tu carî nebûne xwedî mafên qanûnçêkirinê. Qanûn tenê ji alîyê Parlamantoya Fransayê ve têne derxistin. Ji bo gelekî ku daxwaza naskirina nasname, ziman û statuya siyasî dike, pêşniyakirina pergaleke ku deriyê qanûnçêkirinê li herêman digire, berovajîkirina prensîbên bingehîn ên demokrasiyê ye.
Têkoşîna Korsîka, Bask û Alsasê
Mînaka herî eşkere ya têkçûna vê modelê, berxwedana miletên cuda yên li nav sînorên Fransayê ye. Girava Korsîkayê bi dehan salan e ji bo naskirina nasnameya xwe ya neteweyî û xweseriya siyasî têkoşîneke dijwar dimeşanîne. Fransayê bi salan daxwazên gelê Korsîkayê tepisandin û heta roja me ya îro jî amade nîne mafê qanûnçêkirinê bide meclisa Korsîkayê û zimanê korsîkî bi fermî venase. Rewş ji bo gelên bask, katalan û alsasî yên li Fransayê jî ne cuda ye. Fransa heta roja me ya îro jî Peymana Çarçoveyî ya Ewrûpayê ji bo Parastina Kêmaran qebûl nekirîye û sazûmana xwe ya fermî zimanî li ser înkarkirina zimanên din ava kiriye. Mînak, saziyên beledîyeyan an jî dibistanên li herêman ji bo perwerdehiya zimanê zikmakî hîn jî rastî astengiyên Destûra Bingehîn a Fransayê tên.
🔍
Çi ne taybetîyên modela Fransayê?
📜
🗣️
🏛️
Gelo Modela Fransayê derman e ji Bakur re?
Dema ku Mustafa Avci dibêje “Li Fransayê ewilî hêz hêdî hêdî ji navendîbûnê derket… mirov dikare ji bo Bakur vê modelê bikar bîne”, di rastiyê de ew pergaleke ku miletên mîna Korsîkayî fetisandîye wekî çareserî nîşan dide. Dewleta Tirkiyeyê bixwe di destpêka sedsala 20an de modela xwe ya yekperestiyê ji Modela Fransayê û zihniyeta Jakoben girtibû. Bi gotineke din, pirsgirêka sereke ya li bakurê Kurdistanê jixwe encama vê modela Fransî-Tirkî ye. Mirov nikare bi heman modela navendîparêz ku rê li ber otonomîya siyasî digire, pirsgirêka neteweyî û demokratîk a Kurdistanê çareser bike.
Ji bo bakurê Kurdistanê, modelên ku mafê qanûnçêkirinê, rêveberiya xweser a xurt û naskirina fermî ya ziman neparêzin, ji dubarekirina sîstema qeyûman pê ve encamekê bi xwe re nayne. Siyaseta kurd divê li dewsa modelên asîmîlasyonîst ên Ewrûpayê, balê bikişîne ser modelên federal, multî-etnîk û otonomîyên siyasî yên aktuel.
